استفاده از عطر همواره یکی از مهمترین ارکان زندگی بشر در طول تاریخ بوده است. اگرچه انسانها در گذشته از عطرهایی ساده استفاده میکردند و ابزارهایی ابتدایی و دم دستی برای استخراج و تولید عطرها در اختیار داشتند، اما استفاده از عطر در زندگی آنها نقشی اساسی و غیر قابل انکار داشت. عطرها علاوه بر کاربرد گسترده در خوشبو کردن بدن و معطرسازی محیط، به عنوان نمادهایی از زیبایی، تجمل، ثروت و قدرت در فرهنگها و تمدنهای مختلف شناخته میشدند.
در یادداشت قبلی از عطریات مهدیس به طور مفصل به تاریخچه ساخت و استفاده از عطر در فرهنگها و تمدنهای مختلف باستانی پرداختیم. در این مقاله اما میخواهیم به تاریخچه و قدمت ساخت و استفاده از عطر در ایران، در طول تاریخ و دوره های پیش و پس از اسلام بپردازیم، نگاهی اجمالی به چند و چون تولید عطر در ایران معاصر بیاندازیم و آینده و چشم انداز این هنر مترقی را در ایران بررسی کنیم. با ما همراه باشید.
در زندگی و فرهنگ ایرانیان از گذشته تا به حال، عطر نقش و جایگاه بسیار مهمی داشته است. ایرانیان علاوه بر معطر سازی بدن، لباس و محیط از عطر و مواد معطر در بسیاری از مراسم مذهبی و حتی خاصیت های دارویی و طب سنتی استفاده میکردند. عطرها و مخصوصاً روایح گلی در بسیاری از مناسب فرهنگی، آداب اجتماعی و حتی ادبیات فارسی نیز حضور پر رنگی داشته است.
با توجه به آنچه از نقش برجسته های باستانی و اسناد و متون مذهبی و تاریخی مانند اوستا و نوشتههای برخی از مورخان یونانی بجا مانده است می توان دریافت که ایرانیان باستان ( زرتشتیان ) در آیین و مراسم مذهبی خود از گیاهان معطر و انواع بخور مانند کندر، چوب صندل، گلاب و زعفران برای تطهیر معابد و فضاهای مقدس و اجرای مراسم دینی استفاده میکردند. در آیین زرتشتی پاکیزگی و داشتن رایحه خوش نمادهایی برای نزدیکی به اهورامزدا محسوب میشدند.
در سنگ نگارههای به دست آمده از دوره ایران باستان، تصاویر متعددی از حوله ها، عودگردان ها و عودسوزها مشاهده می شود که به خوبی نمایانگر جایگاه پاکیزگی و استفاده از مواد معطر در تاریخ باستانی ایران است.
شواهد نشان می دهند که در دربار هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، عطرها و روایح نقشی پر رنگ در تشریفات سلطنتی داشته اند. پادشاهان و ساکنین دربار برای خوشبو کردن بدن، موها و لباس از عطرهای طبیعی مانند عصاره گلها، مشک و عنبر استفاده میکردند. محیط دربار و تخت پادشاهی نیز همیشه با سوزاندن چوبهای معطر و بخور عطر آگین میشد. در نوشتههای هردوت ( مورخ یونانی ) به استفاده گسترده از عطر در دربار هخامنشیان اشاره شده است.
در زمان هخامنشیان عطرها یکی از ابزارهای مهم آرایشی و بهداشتی خصوصاً آرایش موی سر محسوب میشدند. تاریخ نویسان به استفاده خشایار شاه از عطر گرانبهای لبی زوس (یکی از عطرهای مخصوص آن زمان) برای آرایش موی سر وی اشاره کرده اند. خشایار شاه همچنین از روغن مرمکی برای ماساژ بدن استفاده می کرد.
در فهرست اموال به دست آمده از داریوش سوم، شواهدی از حضور همیشگی ۱۴ عطرساز در کنار پادشاه دیده میشود. گفته میشود که این عطرسازان همواره در کنار پادشاه بودند تا روایح مورد علاقه او را تولید کنند.
در جشنها و ضیافت های اشرافی در طبقات مرفه جامعه نیز استفاده از عطر یکی از نشانههای حفظ تجمل و احترام به مهمانان محسوب میشد. ایرانیان عطر را در ظرف های ویژه ای که از عناصر قیمتی مانند طلا و نقره ساخته میشد نگهداری میکردند.
بسیاری از مردم عادی نیز در خانههای خود از عطرهای گیاهی، دود کردن صمغهای معطر و استفاده از روغنهای خوشبو بهره میبردند. استفاده از روغن های معطر بویژه پس از استحمام در حمام های عمومی در شهرهای بزرگ رایج بود. این کار علاوه بر معطر سازی بدن و نظافت شخصی، برای نرم شدن پوست و حفظ طراوت آن مفید بود و کاربرد دارویی و درمانی داشت.
ایرانیان باستان از عرقیات معطر گیاهی به ویژه گلاب برای آرامش بخشی و تقویت اعصاب و روان استفاده میکردند. به علاوه از روغنهای معطر برای درمان بیماریهای پوستی و تنفسی و از دود کردن گیاهان معطر برای ضدعفونی و پاکسازی هوا استفاده میشد.
نخستین نشانههای عطرسازی در ایران را میتوان در تمدن ایلامی و هخامنشی مشاهده کرد. ایران یکی از مراکز مهم تولید و تجارت عطر و عرقیات در جاده ابریشم بود. ایرانیان از طریق جاده ابریشم گلاب و روغنهای معطر خود را صادر و در ازایش سایر مواد اولیه عطرسازی مانند عود، مشک، صندل و کندر را از هند و چین وارد میکردند.
اسناد به جا مانده از آن دوران نشان می دهد که مردم ایران زمین در فاصله هخامنشیان تا ساسانیان، مجموعه ای از روشهای مختلف را برای استخراج عطر از گیاهان معطر ابداع کرده بودند. برخی از مهمترین این روش ها عبارتند از:
با ورود اسلام و گسترش آن در ایران نیز استفاده از عطر جایگاه خود را در بین ایرانیان حفظ کرد. در این دوره هنر و صنعت عطرسازی در بین مسلمانان به شکلی بیسابقه رونق پیدا کرد. به طوری که شاهد پیشرفت هایی اساسی در زمینه استخراج و ترکیب روایح مختلف بودیم.
کیمیاگران و پزشکان ایرانی نیز بخش بزرگی از فعالیتهای خود را به کنکاش در بین گیاهان معطر و روش های استفاده از رایحه آنها اختصاص دادند. دانشمندان بزرگ ایرانی مانند جابر بن حیان، ابنسینا و ذکریای رازی در پی فراگیری روشهای جدید استخراج و تقطیر رایحه ها برآمدند و تکنیکهای جدید را به بغداد و سایر شهرهای اسلامی معرفی کردند. روش تقطیر بخار که ابنسینا برای عصاره گیری از آن استفاده میکرد، هنوز هم در صنعت عطرسازی روز دنیا استفاده میشود.
از ابن سینا به عنوان اولین مبتکر عطرسازی با روش تقطیر و مخترع دستگاه تقطیر یاد میکنند. او برای اولین بار به عصاره گیری از گل های رز پرداخت و سپس این کار را برای انواع گلها و گیاهان انجام داد. با ابداع روش تقطیر، تغییرات زیادی در مسیر پژوهش های شیمی در دنیا بوجود آمد و بسیاری از صنایع دستخوش تحولاتی گسترده شدند. پس از ابن سینا، محمد بن زکریای رازی نیز با کشف الکل کمک شایانی به صنعت عطرسازی جهانی داشت.
در دوره خلافت عباسیان کشت و تولید گیاهان و مواد معطری مانند گل محمدی، مشک، عنبر و عود در بین ایرانیان رایج بود. بعد از اخراج اعراب و در عصر صفویان (۱۵۰۱-۱۷۳۶ میلادی) اما ایران دوباره به مرکزی مهم برای تولید و صادرات عطر در دنیا تبدیل شد. پادشاهان صفوی در مراسم سلطنتی و برای استقبال رسمی از میهمانان خارجی و در آیین های مذهبی از عطرهای گران قیمت استفاده میکردند. در این دوره شهرهای اصفهان، شیراز و قزوین مراکز تولید و توزیع گلاب و انواع عرقیات در ایران بودند. بسیاری از تکنیکهای عطرسازی که در دوران اسلامی تکامل یافت، بعدها به اروپا منتقل شد و پایهگذار عطرسازی مدرن شد .
ابو علی سینا پزشک و دانشمند بزرگ ایرانی قرن سوم و چهارم هجری به کاربرد درمانی عطرها و گیاهان معطر در طب سنتی پی برده بود. او در کتاب معروف خود به نام القانون فی الطب به تأثیرات درمانی عطرها پرداخته است. در طب سنتی ایرانی از روغن های معطر و عطرها برای آرامشبخشی و افزایش تمرکز ، درمان سردرد، درمان بیماری های روحی، تقویت قلب و درمان بیماریهای پوستی استفاده میشد.
در بسیاری از روایات و احادیث بجا مانده از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) به استفاده از عطر توصیه شده است. در مراسم مذهبی در ماه مبارک رمضان و همچنین عزاداری های ماه محرم از گلاب برای معطر کردن اماکن مقدس و عزاداران استفاده میشود.
بسیاری از زائران نیز هنگام زیارت اماکن مقدس مانند حرم امام رضا (ع) و حرم امام حسین (ع) از انواع عطر و گلاب برای تطهیر خود و فضای زیارتی استفاده میکنند. انواع عطر و مخصوصا عطرهای زیارتی از قدیم یکی از سوغاتی های ثابت زائران اماکن و شهرهای زیارتی مانند کربلا، مشهد و قم بوده است.
شاعران ایرانی و مخصوصا شاعران ادبیات کلاسیک در بسیاری از موارد برای بیان و انتقال مفاهیم عاشقانه، عارفانه، احساسی و… از عطر و روایح معطر استفاده کرده اند. به عنوان مثال:
نظامی گنجوی:
بویی ز بهار آمد و عطری ز بهشت / وز باد صبا مژده ی دیدار به دست
سنایی غزنوی:
چو گل هر دم به بویت جامه را خوشبوی می دارم / چو بلبل در هوایت ناله ها هر سوی می دارم
عطار نیشابوری:
چو عطر مشک با خود داشتی تو / ز بوی آن مشام ما گشودی
حافظ:
ز بوی زلف تو دلها چو بوی غنچه شکفتند / ز بند غصه برآمد چو مرغ جان به گلستان
دوران قاجار و پهلوی با تغییرات اجتماعی و فرهنگی زیادی همراه بود. در این دوران با گسترش روابط با کشورهای اروپایی، تکنیکها و فرمولهای جدید عطرسازی به ایران وارد شد و این هنر به سمت مدرنیته و استفاده از تکنیکهای جدید شیمیایی پیش رفت. در این دوران عطرسازان حرفهای به طور خاص در شهرهایی مانند تهران و اصفهان فعالیت میکردند. برندهای خارجی نیز وارد بازار ایران شدند و عطرهای غربی محبوبیت بیشتری پیدا کردند.
در زمان سلطنت پهلوی عطرسازی در ایران به یک صنعت مدرن و نوپا تبدیل شد و کارخانههای تولید عطر تأسیس شدند. همچنین هم گام با اروپا تبلیغات و بازاریابی برای عطرها اهمیت بیشتری پیدا کرد.
اما پس از انقلاب اسلامی در سال ١٣۵٧ صنعت عطرسازی در ایران با چالشهای جدیدی رو به رو شد. بعد از انقلاب بسیاری از برندهای خارجی از بازار ایران خارج شدند و تولیدکنندگان داخلی نیز با محدودیتهای جدید مواجه شدند. این محدودیت ها که بیشتر در نتیجه وضع نابسامان اقتصادی، خروج شرکت های وارد کننده مواد اولیه، جنگ تحمیلی و تحریم های بین المللی ایجاد شده بود، صنعت نوپای عطرسازی ایران را تا آستانه تعطیلی پیش برد. اما در ادامه عطرسازان با بازگشت به ریشههای سنتی و استفاده از مواد طبیعی و گیاهی تلاش کردند این صنعت را زنده نگه دارند.
امروزه، عطرسازی در ایران به یک صنعت رو به رشد تبدیل شده است. با وجود ادامه یافتن بسیاری چالش ها و محدودیت ها برندهای کوچک و بزرگ جدیدی در حال ظهور هستند. این برندها سعی دارند ترکیبی از تکنیکهای سنتی و مدرن را ارائه دهند. برپایی نمایشگاهها و رویدادهای تخصصی در زمینه عطر و ادکلن به صورت مستمر در ایران، گویای با طراوت بودن بازار این حرفه است و به ترویج بیشتر فرهنگ عطرسازی ایرانی کمک میکند.
در این یادداشت از عطریات مهدیس به تاریخچه ساخت و استفاده از عطر در ایران در دوره های پیش و پس از اسلام و عصر حاضر پرداختیم. اکنون با نقش و جایگاه عطر در بین ایرانیان از گذشته تا حال آشنایی داریم و می دانیم تولید و استفاده از عطر برای گذشتگانمان تا چه حد مهم بوده است. در یادداشت های بعدی عطریات مهدیس به بررسی سایر مسایل مهم و جذاب حوزه عطر و ادکلن در ایران و جهان خواهیم پرداخت. با ما همراه باشید…
مقالات دیگر
آخرین محصولات
